بازپژوهی ماهیت اسقاط حق در فقه و حقوق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، مرکز تهران، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران

3 دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی، مرکز تهران، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

4 استاد گروه فقه و حقوق اسلامی ، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22034/ijrj.2021.687043

چکیده

اصل قابلیت اسقاط حق از جمله اصول پذیرفته شده در حقوق خصوصی است. هر صاحب حقی می­تواند با امعان­نظر در اصل حاکمیت اراده (ماده 10 قانون مدنی) و قاعده تسلیط (ماده 30 قانون مدنی) در قالب یک عمل حقوقی نسبت به اسقاط حق خود مبادرت نماید؛ مگر این‌که اسقاط مزبور، مخالف با قواعد و قوانین امری، نظم عمومی و اخلاق حسنه باشد. در آموزه­های فقهی گزاره «الحقُّ قابلٌ لِلإسقاط» از جمله گزاره های کلی است که می توان از آن به عنوان یک قاعده فقهی یاد نمود. در خصوص ماهیت اسقاط حق و کیفیّات آن نظریات گونه­گونی مطرح گردیده است امّا در نهایت می­توان اذعان نمود که حق چه در معنای سلطنت باشد و چه ملکیت یا نوع و مرتبه ای از آن، صاحب حق مالک و مسلط بر آن می باشد و اقتضای این امر، توانایی و قدرت صاحب حق بر إعمال انواع تصرّفات در حق است که از جمله این تصرفات اسقاط حق است. این پژوهش درصدد واکاوی ماهیت اسقاط حق و پذیرش آن به عنوان یک قاعده فقهی با دقّت­نظر در نظریات فقهان و حقوقدانان می­باشد که در نوع خود تحقیقی نو به حساب می­ آید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Study of the Nature of the Waiving Legal Right in Jurisprudence and Law

نویسندگان [English]

  • Ahmad Reza Hasankhani 1
  • Seyed Abolghasem Naghibi 2
  • Sayyd Mohammad Sadri 3
  • Ahmad Bagheri 4
1 PhD Student, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Center of Tehran, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Shahid Motahari University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Center of Tehran, Payame Noor University, Tehran, Iran
4 Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

The principle of possibility of waiving the legal right is one of the accepted principles in private law. Any owner of light may, without considering the principle of the rule of will (Article 10 of the Civil Code) and the rule of absolute authority (domination) (Article 30 of the Civil Code), waive his/her right in form of a legal exercise; Unless such a waiving is contrary to the rules and regulations of the matter, public order and good morals. In the jurisprudential teachings, the proposition “al-haqq qābilun lil-isqāt” is one of the general propositions that can be mentioned as a jurisprudential rule. Various theories have been put forward as to the nature of waiving the legal rights and its qualities, however finally it can be claimed that the right, whether it means absolute authority (domination) or property or a type and degree of it, the owner of the right is the owner and dominator on it. The necessity of this matter is the ability and power of the owner to make all kinds of taking right, including waiving the right. This innovative study investigates the nature of waiving the legal right and its acceptance as a jurisprudential rule by carefully considering the theories of jurists.

کلیدواژه‌ها [English]

  • right
  • waiving
  • Jurisprudential Rule
  • waiving rights
1- قرآن کریم
2- آملی، محمد تقی (1413). المکاسب والبیع، تقریر: ابحاث الاستاذ الاعظم آیة الله العظمى المیرزا محمد حسین الغروی النائینی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
3- ابن ابی جمهور، محمد بن زین الدین (1403). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. تصحیح: مجتبی عراقی. قم: سید الشهداء.
4- ابن فارس، احمد بن فارس زکریا (1404). معجم مقاییس اللغه. تحقیق: عبدالسلام محمد هارون. بی جا: مکتبه الاعلام الاسلامی.
5- ابن منظور (1405). لسان العرب. قم: نشر ادب الحوزه.
اراکی، محمدعلی (1415). کتاب البیع. قم: موسسه الامام الصادق(ع)
اصفهانی،محمد حسین (1419). حاشیه المکاسب. تحقیق:شیخ عباس محمد آل سباع القطیفی. بی جا: چاپخانه علمیه
همو، الاجارة (1409). قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
اصفهانی، محمد تقی (بی تا). رساله الضابط بین الحق و الحکم. تهران: چاپ سنگی.
امامی، سید حسن (1366). حقوق مدنی. تهران: کتاب فروشی اسلامیه.
أنصاری، شیخ مرتضی (1415). المکاسب. تحقیق: لجنة تحقیق تراث الشیخ الأعظم. قم: المؤتمر العالمی بمناسبة الذکرى المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الأنصاری.
ایروانی، محمد باقر(1417). دروس تمهیدیّة فی القواعد الفقهیّة. قم: دار الفقه للطباعة والنشر.
بحر العلوم، سید محمد (1403). بلغة الفقیه. شرح وتعلیق: سید محمد تقی آل بحر العلوم. تهران: مکتبة الصادق.
تسخیری، محمدعلی (1426). القواعد الاصولیه و الفقهیه علی مذهب الامامیه. تهران: مجمع عالمی تقریب بین المذاهب الاسلامیه.
تبریزی، شیخ جواد (1374). ارشاد الطالب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
توحیدی، محمد علی (1378). مصباح الفقاهة. تقریر ابحاث سماحة آیة الله العظمى سید أبو القاسم موسوی خوئى. نجف: مطبعه حیدریه.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر( 1378). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: کتابخانه گنج دانش.
همو، ترمینولوژی حقوق (1380). تهران: کتابخانه گنج دانش.
همو، مکتب های حقوقی در حقوق اسلام (1370). تهران: کتابخانه گنج دانش.
جوادی آملی، عبد الله (1385). حق و تکلیف در اسلام. قم: مرکز چاپ و انتشارات اسراء.
حائری شاه باغ، سید علی (1376). شرح قانون مدنی ایران. تهران: گنج دانش.
حجت کوه کمری، سید محمد (1409). البیع. مقرّر: شیخ ابوطالب التجلیل التبریزی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
حسینی، سید عبدالرحیم (1387). رساله ای در باب حق و حکم. تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل.
حکیم، سید محسن (1384). مستمسک العروة الوثقى. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
خوانساری، موسی (1418). منیة الطالب فی شرح المکاسب(تقریرات میرزا محمدحسین نائینی). قم: مؤسسة النشرالاسلامی.
خمینی، سید روح الله (1410). البیع. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412). مفردات الفاظ قرآن. محقق: صفوان عدنان الداودی. دمشق: دار القلم الدار الشامیة.
رحمانی، امیر (۱۳۹۱). بررسی فقهی مدیریت در روابط زن و شوهر. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی(وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی).
زبیدی، مرتضی (1414). تاج العروس. تحقیق: علی شیری. بیروت: دارالفکر.
سبزواری، سید عبدالاعلی (بی تا). مهذب الاحکام فی بیان حلال و الحرام. قم: دار التفسیر.
صفری فروشانی، نعمت الله (1374). رساله حق و حکم و شرح حال شیخ محمد هادی تهرانی. مجله نامه مفید. 4
صدر، سید محمد (1416). ماوراء الفقه. بیروت: دارالاضواء.
صفایی، سید‌حسین (1383). دورة مقدماتی حقوق مدنی قواعد عمومی قراردادها. تهران: نشر میزان.
طاهری، مسعود و انصاری، محمدعلی(1384) دانشنامه‌ حقوق خصوصی. تهران: انتشارات محراب فکر.
طریحی، فخرالدین (1408). مجمع البحرین. تحقیق: السید احمد الحسینی. بی جا: مکتب النشر الثقافه الاسلامیه.
طوسی، محمد بن حسن (1387). المبسوط فی فقه الامامیه. تحقیق: محمد باقر بهبودی. طهران: مکتبه مرتضویه.
عاملی، زین الدین بن علی(شهید الثانی) (1410). الروضه البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: انتشارات داوری.
همو، مسالک الأفهام (1413). قم: مؤسسه المعارف الاسلامی.
عاملى، محمد بن مکى(شهید اول) (بی تا). ‌القواعد و الفوائد. محقق/ مصحح: سید عبد الهادى حکیم‌. قم: کتابفروشى مفید.
عبدی، یاسر؛ اصغری آقمشهدی، فخر الدین(1395). تحلیل فقهی فروش کالاهای متروکه توسط گمرک در حقوق ایران، 44، 99-114
فروغی، سید علیرضا (1391). آثار و ویژگی های حق از دیدگاه فقه امامیه و قانون مدنی. دو فصلنامه علمی- پژوهشی دانش حقوق مدنی. 1.
فیومی، احمد بن محمد (1425). المصباح المنیر. قم: دارالهجره.
قدیمی، روح الله؛ داورزنی، حسین(1392). ابراء در حقوق پزشکی از دیدگاه فقه و حقوق. فصلنامه پژوهش های فقه و حقوق اسلامی، 31، 103-118
قزوینی، علی (1414). صیغ العقود و الایقاعات. قم: انتشارات شکوری.
کاتوزیان، ناصر (1382). مقدمه‌ی علم حقوق. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کلینی، أبی جعفر محمد بن یعقوب (1367). الفروع من الکافی. تصحیح: علی أکبر غفاری. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
گرجی، ابوالقاسم(1364). حق و حکم و فرق میان آنها. فصلنامه مطالعات حقوقی و قضایی. 1.
مامقانی، ملا عبد الله بن محمد حسن (1350). نهایه المقال فی تکمله غایه الامال. قم: مجمع الذخائر الاسلامیه.
مجلسی، محمد باقر(1403). بحار الأنوار. تحقیق: السید إبراهیم المیانجی، محمد الباقر البهبودی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1409). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. تهران: انتشارات استقلال.
محقق داماد یزدی، سید مصطفی (1406). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محمدزاده رهنی، محمد رضا؛ ستایش مهر، شکوفه(1393). اعراض از ملک از دیدگاه فقه امامیه و حقوق موضوعه، 36، 73-84
مدرس اصفهانی، میرمحمد تقی (بی تا). رساله الضابط بین الحق و الحکم. تهران: چاپ سنگی.
مدرسی، سید محمد رضا (1393). البیع، بررسی گسترده فقهی بیع. قم: دارالتفسیر.
مصطفوى، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌. تهران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‌.
مصطفوی، سید محمد کاظم (1417). مائة قاعدة فقهیة معنى و مدرکا و موردا. قم: مؤسسة نشر اسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر (1411). القواعد الفقهیه. قم: مدرسه امام امیر المومنین.
مولودی قلایچی، محمد (1379). اسقاط حقی که هنوز ایجاد نشده است. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی. 47.
نجفی، شیخ محمد حسن (1981). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
همدانی، رضا بن محمد هادی (1420). حاشیة المکاسب. تصحیح محمدرضا انصاری قمی. قم: ناشرمحمد رضا انصاری قمی.
هاشمى شاهرودى، محمود (1385). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السّلام. قم: مؤسّسه دائرة المعارف فقه اسلامى.
یزدی، سید محمد کاظم (1378). حاشیه المکاسب، قم: موسسه اسماعیلیان