تطور اصل برائت از دیدگاه اصولیون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران

2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران

10.22034/ijrj.2021.680388

چکیده

اصل برائت در اصطلاح فقهای اصولی عبارتست از حکم به عدم ثبوت تکلیف برای مکلّف در موردی که اصل وجود تکلیف مشکوک باشد. فقهای اصولی مجرای کلی اصل برائت را شک در تکلیف تبیین نموده­اند و آن را در تمامی شبهات تحریمی و وجوبی جاری دانسته­اند، در مقابل اخباریون این اصل را تنها در شبهات وجوبی جاری دانسته و در مقابل شبهات تحریمی به احتیاط روی می­آورند. توجه و تدبر در دیدگاه فقهای اصولی متقدم و متأخر نشان از تحول و تطور در اجرا و استناد این اصل در تاریخ فقه امامیه را می­دهد. توجه به دیدگاه فقهای متقدم اصولی از قبیل ابن ادریس حلی،شیخ طوسی، شیخ مفید و ... نشان از این مدعا دارد که اصل برائت یا همان برائت شرعی بدین گستردگی که امروزه در مسائل شرعی مطرح می­باشد، موردنظر نبوده است و اگرچه‌ در دوره‌های متقدم فقه اصولی،‌ بحث‌ اصل برائت‌ در ضمن‌ مباحث‌ حظر و اباحه‌ مطرح‌ می گردید، اما در دوره‌های‌ متأخرتر و دیدگاه­های فقهای اصولی آن، این‌ دو حیثیت‌ جداگانه‌ای‌ از اصل برائت پیدا نمودند. چرا که بحث‌ حظر و اباحه‌ ناظر به‌ حکم‌ اشیاء از حیث‌ عناوین‌ اولیه مستفاد از ادله اجتهادی‌ بوده است، ولی در مقابل بحث‌ اصل برائت‌ و احتیاط، ناظر به‌ حکم‌ شک‌ در احکام‌ واقعیه‌ است‌؛ نتیجتاً اباحه‌ حکمی‌ واقعی‌ و اصل برائت‌ حکمی‌ ظاهری‌ است‌. ضمن‌ اینکه‌ مورد اباحه‌ شبهه تحریمیه‌ است‌، ولی‌ مورد برائت‌ اعم‌ از شبهه وجوبیه‌ و تحریمیه‌ است‌. این تحول و تطور در دیدگاه فقهای اصولی در دوره های متأخر ناظر به پیچیدگی­ها و نیازهای حال حاضر در تبیین احکام شرعی بوده است که به نظر می­رسد با توجه به نفوذ کلام اخباریون در سده­های گذشته و نیز تنوع کمتر مسائل شرعی در آن زمان، فقهای اصولی با اغماض در مورد آن به بحث و گفتگو پرداخته­اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Evolution of the Principle of Innocence from the Point of View of the Fundamentalists

نویسندگان [English]

  • Hossein Rahimi Vaskasi 1
  • Hamid Kavianifar 2
  • Esmat al-Sadat Tabatabaei Lotfi 2
  • Nasrin Karimi 2
1 Ph.D. Candidate, Department of Islamic Jurisprudence & Law, Qom Branch, Islamic Azad Uiversity, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence & Law, Qom Branch, Islamic Azad Uiversity, Qom, Iran
چکیده [English]

The principle of innocence from fundamentalist jurists’ viewpoint is as a judgement for not proving the duty for the obligee in case that the principle of the duty is doubtful. Fundamentalist jurists have explained the general conduit of the principle of innocence as doubt in duty and they have considered it currently in all suspicions of sanctions and obligations, in contrast to the Akhbaris, they consider this principle to be current only in suspicions and obligations and also they are cautious in the face of suspicions of sanctions. Attention and contemplation in the view of the jurists in all time showed the evolution in the implementation and citation of this principle in the history of Imami jurisprudence. In the earlier periods of principled jurisprudence, the issue of the principle of innocence was discussed along with the issue of presence and debauchery, but in later periods fundamental jurists focused on these two separate aspects of the principle of innocence. The discussion of the presence and absence of the observer of the wisdom of things in terms of the primary titles has been related to the use of ijtihad arguments, but in contrast to the discussion of the principle of innocence and precaution, the observer of the judgment may doubt in the real judgment.  In general, the authors in this paper studied this issue from the fundamentalist jurists’ viewpoint and contrasted it with other viewpoints.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Practical principle
  • Principle of innocence
  • Fundamentalist
  • Evolution of the principle of innocence
  1. - قران کریم

    1. ابن منظور، محمد بن مکرم (1416). لسان العرب. بیروت: دار الاحیاء التراث.
    2. اکبری رومنی، فرناز(1387). اصل برائت در گذار زمان، مجله حقوقی دادگستری،شماره 62 و63.
    3. امین‌، محسن‌(1983). اعیان‌ الشیعه، بیروت:دار الاحیاء التراث.
    4. انصاری‌، مرتضی ‌(1411). فرائد الاصول(رسائل. قم: جامعه مدرسین.
    5. آخوند خراسانی‌، محمد کاظم‌ (1412). کفایه الاصول.  قم:جامعه مدرسین.
    6. جبعی عاملی، زین الدین (شهید ثانی)(1416). شرح معالم الدین فی الاصول. بیروت: نشر دارالاحیاء.
    7. حرّ عاملی، محمد بن حسن (1416). وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه. قم:آل البیت.
    8. حلی، جعفربن حسن (محقق حلی)(1418). معارج الاصول. قم:آل البیت.
    9. حکیم‌، محمد تقی(1979).  الاصول‌ العامه للفقه‌ المقارن‌. بیروت‌: دار الاحیاء التراث.
    10. خمینی، روح الله(1373). منهاج الوصول الی علم الاصول. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    11. زبیدی، محمد مرتضی (1388). تاج العروس من جواهر القاموس. قم: نشر مؤسسه تحقیقات.
    12. صدر، سیدمحمدباقر (1421). دروس فی علم الاصول،قم:مرکز الابحاث و الدرسات التخصصیه للشهید الصدر.
    13. صدوق،محمد بن علی (1363).  من لایحضر الفقیه. تصحیح علی اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
    14. طریحی، فخرالدین (1412). مجمع البحرین. قم: مؤسسه دار الکتاب.
    15. عاملی، محمد بن مکی (شهید اول) (1272). اللمعه الدمشقیهه. قم: مرکز الاعلام الاسلامی.
    16. قافی، حسین و شریعتی، سعید (1395). اصول فقه کاربردی. قم :پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    17. مظفر، محمدرضا (1386). اصول‌ الفقه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    18. محمدی، ابوالحسن (1388). مبانی استنباط حقوق اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    19. مفید، محمد بن محمد بن نعمان(1413). الارشاد فی معرفت الحجج علی العباد. قم: مؤسسه آل البیت.
    20. نانینی، محمد حسین (1416). فوائد الاصول. تقریر محمد علی کاظمی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی