بررسی فقهی حقوقی راهکارهای محروم‌کردن ورثه از ترکه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

3 دانش آموخته حقوق خصوصی دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22034/ijrj.2021.680384

چکیده

ارث یکی از مهم‌ترین اسباب انتقال اموال به ورثه است. هرچند انتقال به‌واسطه ارث، قهری و غیرارادی است اما گاه مورث به دلایلی انتقال مال خود به یک یا چند وارث را خوش نمی‌دارد. قانون‌گذار ایران به‌تبع فقه، وصیت به محرومیت از ارث را نامعتبر شمرده است. اما آیا راه مشروعی برای محروم­کردن وارث از ماترک وجود ندارد؟ ما در این نوشتار در راهکارهای رایج  و میزان اعتبار آن‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهیم. استفاده از عقد صلح و شرط ضمن عقد لازم از قالب‌های رایج برای این هدف هستند که برخی صور آن‌ها معتبر و در برخی فروض با مانع روبرو است. در بین راهکارهای رایج، تعهد به انتقال سهم‌الارث پس از مرگ مورث در قالب صلح یا شرط ضمن عقد از راهکارهای کارآمد و معتبر به‌حساب می‌آیند. وصیت به محرومیت از ارث نیز با شرایطی می‌تواند به‌منزله وصیت ماترک برای دیگر ورثه تلقی شده و منجر به محرومیت وارث از ثلث شود. در مجموع می‌توان گفت راهکاری که بدون تراضی با وارث بتوان او را به‌طور کامل از ارث محروم نمود وجود ندارد

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Legal anad Jurisprudential Study of Strategies to Deprive the Heirs of the Estate

نویسندگان [English]

  • Mohammad Mahdi Alsharif 1
  • Seyyed Vahid Sadeghi 2
  • Seyyed Majid Sadghi 3
1 Associate Professor, Department of Law, Isfahan University
2 Ph.D. Candiadate, Department of Private Law, Isfahan University, Esfahan, Iran
3 MA in Private Law, Tehran University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Inheritance is one of the most important means of transferring property to heirs. Although the transfer by inheritance is forced and involuntary, sometimes the legator for some reason does not like the transfer of his property to one or more heirs. According to jurisprudence, the Iranian legislature has invalidated a will to be deprived of inheritance. But is there no legitimate way to deprive the heir of the legacy? In this article, we look at common solutions and their validity. The use of a peace contract and the condition as an integral are common formats for this purpose, some of which are valid and in some cases are hindered. Among the common solutions, the commitment to transfer the share of the inheritance after the death of the legator in the form of peace or condition as an integral is considered as an efficient and valid solution. A will to be deprived of inheritance can also be considered as a legacy will for another heir and can lead to the deprivation of the heir from one third. In general, it can be said that there is no solution that can deprive the heir of his inheritance completely without compromise.

کلیدواژه‌ها [English]

  • inheritance
  • Peace
  • Will
  • Condition in the contract
1. ابن ادریس حلی، محمد (1410). السرائر الحاوی  لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
2. اصفهانی، محمدحسین (1418). حاشیه المکاسب. قم: انوار الهدی.
3. امامی،سید حسن (بی تا). حقوق مدنی. قم:انتشارات اسلامیه.
4. انصاری،مرتضی (1432). المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
5. آخوند خراسانی (1406). حاشیه مکاسب. تهران: وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی.
6. بروجردی عبده،محمد (1380). حقوق مدنی. تهران: انتشارات مجد
7. جنوردی،سید حسن (1419). القواعد الفقهیه. ج4 و3. قم: نشر الهادی.
8. بهجت،محمد تقی (1428). استفتائات. ج4. قم: دفتر حضرت آیت الله بهجت.
9. تبریزی،جواد (1426). منهاج الصالحین. ج2. قم: مجمع الامام المهدی(عج).
10. جعفری لنگرودی،محمد جعفر (1350). وصیت. تهران: ابن سینا
11. حسینی عاملی،محمدجواد (بی­تا). مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه. بیروت: دار الاحیا التراث العربی
12. حکیم،سیدمحسن (1410). منهاج الصالحین.ج2. بیروت: دار التعارف للمطبوعات
13. خمینی، سید روح‌الله (1421). البیع. ج 5. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام.
14. خمینی،سید روح الله (بی‌تا). تحریر الوسیله. ج1، 2. قم: موسسه مطبوعات دار العلم.
15. خوئی، سید ابوالقاسم (بی‌تا). مصباح الفقاهه. ج7، بی‌جا.
16. خوئی،سید ابوالقاسم (1418). موسوعه الامام الخوئی.ج33. قم: موسسه آثار الامام الخوئی ره.
17. خوئی،سید ابوالقاسم (1410). منهاج الصالحین.ج2. قم: مدینه العلم.
18. روحانی، سید صادق (بی­تا). منهاج الصالحین. بی جا
19. سبحانی،جعفر (1414). المختار فی الاحکام الخیار. قم: موسسه امام صادق.
20. سکوتی نسیمی،رضاٍ؛ علوی،سیدمحمدتقی؛ رشیدی احمدآبادی،محمدرضا،(1395).بررسی تاثیر اراده مورث در قواعد حاکم بر ارث. مطالعات فقه و حقوق اسلامی،سال8، شماره 14.
21. سیستانی،سید علی حسینی (1417). منهاج الصالحین. قم: دفتر آیت الله سیستانی
22. شهید اول (1410). اللمعه الدمشقیه فی فقه الامامیه. بیروت: دار التراث-دار الاسلامیه.
23. شهید اول (1417). الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة‌. ج3. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
24. شهید ثانی، زین‌الدین (1413). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام‌. ج3،6. قم: موسسه المعارف الاسلامیه.
25. شهید ثانی (1432). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه.ج2.قم:مجمع الفکر الاسلامی.
26. شهیدی،مهدی (1386). آثار قراردادها و تعهدات.تهران: مجد.
27. شهیدی،مهدی (1387). شروط ضمن عقد. تهران: مجد.
28. صانعی، یوسف (1388). استفتائات قضایی حقوق مدنی. ج2. قم: انتشارات پرتو خورشید.
29. صفایی، سید حسین(1384). دوره مقدماتی حقوق مدنی.قواعد عمومی قراردادها. جلد 2، تهران: نشر میزان.
30. طاهری،حبیب الله (1418). حقوق مدنی.ج2 و 5. قم:دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
31. طباطبایی قمی،سید تقی (1426). مبانی منهاج الصالحین. ج 9. قم: منشورات قلم الشرق
32. طوسی، ابوجعفر (1387). المبسوط فی فقه الامامیه. ج2. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة‌.
33. عالم زاده،محمد (1391). زمان تاثیر اجازه ورثه نسبت به وصیت مازاد بر ثلث ترکه در فقه امامیه و حقوق ایران. فصلنامه پژوهش های فقه و حقوق اسلامی.سال هشتم. شماره بیست و نهم. ص67-78
34. عاملی ، حسن  (1409). وسائل الشیعه. ج19. قم:انتشارات ال بیت علیهم السلام.
35. علامه حلی، حسن (1413). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام‌.ج2. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
36. علامه حلی، حسن (1414). تذکره الفقها(ط-الحدیثه). ج10. قم: موسسة آل البیت علیه السلام.
37. فاضل­لنکرانی،محمد (1379). جامع المسائل. ج2 . قم: امیر کلام.
38. فیاض،محمد اسحاق (بی­تا). منهاج الصالحین. بی­جا.
39. کاتوزیان،ناصر (1388). اموال و مالکیت. تهران:نشر میزان
40. کاتوزیان،ناصر (1391). قواعد عمومی قراردادها،آثار قرارداد.ج3. تهران:شرکت سهامی انتشار.
41. کاتوزیان، ناصر (1369). وصیت در حقوق مدنی ایران. تهران: کانون وکلای دادگستری مرکز
42. محقق حلی (1408). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌. قم:موسسه اسماعیلیان.
43. محقق داماد، سید مصطفی (1387). وصیت تحلیل فقهی و حقوقی. تهران:مرکز نشر علوم اسلامی.
44. محقق داماد،سید مصطفی (1390). نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی. تهران:مرکز نشر علوم اسلامی.
45. محقق داماد،سید مصطفی (1389). قواعد فقه 2 . تهران:سمت.
46. مکارم،ناصر (1424). کتاب النکاح. قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام‌.
47. مفید، محمد (1413). المقنعه. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید رحمه الله.
48. منتظری،حینعلی (بی­تا). رساله استفتائات. ج3. قم: بی­جا.
49. میرزای قمی،ابولقاسم (1413). جامع الشتات فی اجوبه السوالات. ج4. تهران: موسسه کیهان.
50. نائینی، محمدحسین (1373). منیة الطالب فی حاشیه المکاسب. ج 2. تهران: مکتب المحمدیه.
51. نجفی، محمدحسن (1404). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام‌. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌.
52. وحید خراسانی،حسین (1428). منهاج الصالحین. قم: مدرسه امام باقر علیه السلام.
53. یزدی،محمد کاظم (1432). العروه الوثقی. قم: موسسه النشر الاسلامی.
54. یزدی، محمدکاظم (1421). حاشیه المکاسب. قم: موسسه اسماعیلیان.